ΣΑΜΟΣ
Κίνηση Περιβάλλοντος & Οικολογίας Σάμου.
Υγρότοποι

Τι εννοούμε όταν χαρακτηρίζουμε μια περιοχή σαν υγρότοπο ;
Υγρότοποι είναι όλες οι υδάτινες εκτάσεις που έχουν βάθος μικρότερο από έξι μέτρα και που το νερό τους μπορεί να είναι γλυκό, υφάλμυρο, αλμυρό, μόνιμο ή προσωρινό, στάσιμο ή τρεχούμενο. Έτσι υγρότοποι θεωρούνται τα έλη, τα υγρά λιβάδια και οι καλαμιώνες, οι τεχνητές και φυσικές λίμνες, τα ποτάμια, τα ρυάκια, τα κανάλια γλυκού νερού, τα δέλτα ποταμών, οι λιμνοθάλασσες, οι αλμυρόβαλτοι και οι αβαθείς παράκτιες λεκάνες.

Η σημασία των υδροτόπων είναι πολύ μεγάλη γιατί

  • Εμπλουτίζουν τους υπόγειους υφροφορείς
  • Αποθηκεύουν το νερό της πλημμύρας
  • Κατακρατούν τα υλικά (ιζήματα) και τις τοξικές ουσίες που παρασύρει το νερό της βροχής και επομένως βελτιώνουν την ποιότητα του εδάφους και αποικοδομούν ή επικαλύπτουν τις τοξικές ουσίες.
  • Δρούν σαν ρυθμιστές του κλίματος
  • Αναπτύσσουν κατηγορίες υδρόβιων φυτών και παρέχουν τροφή και καταφύγιο σε ζώα και πουλιά.
  • Αποτελούν τόπους αναψυχής (πεζοπορία, ψάρεμα, παρατήρηση πουλιών κ.ά) με τον όρο ότι δεν παρενοχλούνται τα ζώα, αλλά και επιστημονικής έρευνας και εκπαίδευσης.

    Οι υγρότοποι αποτελούν ιδανικό και φιλόξενο τόπο για τα πουλιά γιατί εδώ μπορούν να βρουν εύκολα τροφή, να κρυφτούν από τους εχθρούς τους και να αναπαραχθούν.
    Στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί συνολικά 422 είδη πουλιών από τα οποία 100 περιλαμβάνονται στην κατηγορία των απειλουμένων και τα περισσότερα από αυτά (τουλάχιστον τα 60) είναι υδρόβια.

    Γιατί θα ρωτήσει εύλογα κανείς, πρέπει να μας απασχολεί τόσο πολύ η επιβίωση των ειδών των πουλιών ; Γιατί γίνεται τ όσος λόγος για την προστασία τους ;
    Καταρχάς, η Ελλάδα έχει αναλάβει νομικές δεσμεύσεις απέναντι στη διεθνή κοινότητα με συμβάσεις που υπογράφηκαν και από αυτήν. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα σε θέματα που αφορούν την προστασία πουλιών και τη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
    Όμως πέραν τούτου, περιληπτικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε εξής :

  • Ορισμένα πουλιά αποτελούν δείκτες της ποιότητας του περιβάλλοντος και η παρουσία ή η απουσία τους θα μπορούσε να μας προειδοποιήσει για τυχόν επερχόμενες αλλαγές στο οικοσύστημα.
  • Έχουν άμεσα ή έμμεσα οικονομική και πολιτιστική αξία για τον άνθρωπο.
  • Αποτελούν πηγή ευχαρίστησης ή και έμπνευσης για πολλούς ανθρώπους.
  • Είναι τα πλέον κατάλληλα για την προώθηση θεμάτων σχετικών με την προστασία του περιβάλλοντος.


    Οι υδροβιότοποι της Σάμου
    Η Σάμος βρίσκεται στο δρόμο των μεταναστευτικών πουλιών. Τα πουλιά έρχονται από τις βορειότερες χώρες για να περάσουν την ψυχρή περίοδο του έτους σε περιοχές με ηπιότερο κλίμα όπως η Σάμος και να φτάσουν μέχρι την Αφρική. Προτιμάνε γενικά τους υγρότοπους (ρηχές λίμνες, βάλτους, καλαμιώνες κλπ.) και ζουν πολλά μαζί. Ο υδροβιότοπος της Αλυκής, το έλος του Μεσοκάμπου, οι λίμνες Γλυφάδες του Πυθαγορείου και το έλος της Χώρας αποτελούν τους σημαντικότερους υδροβιότοπους του νησιού μας. Όλοι οι υδροβιότοποι της Σάμου βρίσκονται στο ανατολικό και νότιοανατολικό τμήμα της.

    Ο υδροβιότοπος της Αλυκής
    Ο υδροβιότοπος της Αλυκής βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του νησιού, απέναντι και σε μικρή απόσταση από τα Μικρασιατικά παράλια. Η συνολική έκτασή του είναι 420 στρ. από τα οποία τα 350 στρ. είναι η παλιά Αλυκή και τα υπόλοιπα 70 στρ. έλος.
    Η Αλυκή παλιά έβγαζε αλάτι, το καλλίτερο αλάτι στην Ελλάδα. Το 1965 έπαψε να λειτουργεί και το 1982 καταργήθηκαν οι θέσεις του προσωπικού κι έμεινε η Αλυκή στη λησμονιά. Πέρασε από πολλές μπόρες, κάποιοι θέλησαν να την κάνουν ιχθυοτροφεία, άλλοι ονειρεύτηκαν Αθλητικό κέντρο με ποδηλατοδρόμιο και γήπεδο γκόλφ, όμως όλες οι απόπειρες απέτυχαν. Έτσι η Αλυκή έγινε υδροβιότοπος.
    Κάθε χρόνο, το χειμώνα πού πιάνει η λίμνη νερό, μαζεύονται πολλά πουλιά, φλαμίγκος, αγριόπαπιες, κύκνοι, ερωδιοί, και βαρβάρες, και ζωντανεύουν την περιοχή. Το καλοκαίρι το νερό φεύγει, η λίμνη ξηραίνεται και τα πουλιά φεύγουν. Τότε έρχονται οι .... ραλίστες και παρά την απαγορευτική ταμπέλα της Νομαρχίας κάνουν τσάρκες και επιδείξεις και καταστρέφουν την τροφή των πουλιών, τα μικρά σαλιγκαράκια και αχιβάδες πού ζουν κάτω από το έδαφος καθώς τα αλέθουν οι ρόδες των οχημάτων.
    Συνολικά έχουν καταγραφεί 127 είδη πουλιών στον βιότοπο, ανάμεσα στα οποία είναι λευκοτσικνιάδες, φοινικόπτερα, χαλκόκοτες, καστανόπαπιες, βαρβάρες, νησιωτικές πέρδικες, φιδαετοί, αετογερακίνες, καλαμοκανάδες, μουστακογλάρονα κ.ά., πολλά από τα οποία χαρακτηρίζονται σαν σπάνια ή απειλούμενα με εξαφάνιση.
    Θηλαστικά του βιότοπου είναι σκατζόχοιροι, λαγοί, μαυροποντικοί, τσακάλια, κουνάβια ενώ τα αμφίβια και τα ερπετά εκπροσωπούνται από πράσινους φρύνους, λιμνοβάτραχους, ποταμοχελώνες, ελληνικές χελώνες, χαμαιλέοντες, νερόφιδα, οχιές, σαύρες κ.λ.π.
    Ο βιότοπος περιλαμβάνει επίσης υποτυπώδεις κινούμενες θίνες.
    Τα κτίρια πού παλιά συγκέντρωναν το αλάτι έχουν λεηλατηθεί, κεραμίδια, μισιές, πέτρες, ότι χρήσιμο το πήραν. Μένουν οι σκουριασμένες αντλίες, πού τραβούσαν το νερό από την θάλασσα και γέμιζαν τις γούβες (σμάκια) για να ψηθεί το άλατι.
    Η Αλυκή εκτός από την αισθητική της αξία έχει ευρύτερη οικολογική σημασία επειδή αποτελεί σπάνιο οικότοπο για τα δεδομένα των νησιών του Αιγαίου. Η ποιότητα και η σπουδαιότητα της περιοχής έγκειται κυρίως στον μεγάλο αριθμό ειδών πουλιών που επισκέπτονται ή και αναπαράγονται κάθε χρόνο στον βιότοπο. Ο βιότοπος της Αλυκής είναι στενά συνδεδεμένος με τους μεγάλους υδροβιότοπους της Μικρασίας στο Δέλτα του ποταμού Μαίανδρου και στο Δέλτα του ποταμού Κάυστρου που περιλαμβάνονται στις σημαντικές για τα πουλιά περιοχές της Τουρκίας και προστατεύονται από την νομοθεσία του γειτονικού μας κράτους. Για τον λόγο αυτό στην Αλυκή φιλοξενούνται περισσότερα πουλιά από πολλά άλλα νησιά και αποτελεί σημαντικό σταθμό για πολλά μεταναστευτικά είδη. Οι κυριότερες απειλές μέσα και έξω από τα όρια της περιοχής προέρχονται από ανθρώπινες δραστηριότητες. Το παράνομο κυνήγι, η αύξηση των απορριμμάτων, η προσπάθεια μείωσης της έκτασης του βιότοπου με μπαζώματα και η προσπάθεια τουριστικής αξιοποίησης με την ανέγερση νέων ξενοδοχειακών μονάδων αποτελούν κινδύνους για την περιοχή.
    Η περιοχή έχει αναγνωριστεί σαν βιότοπος στον κατάλογο που έχει εκδώσει το ΕΚΒΥ, περιλαμβάνεται στα CORINE και στο NATURA 2000 και χαρακτηρίζεται με το στοιχείο Γ1 (των περιοχών προστασίας φυσικών σχηματισμών) στο Χωροταξικό του νησιού..
    Για την Αλυκή, με πρωτοβουλία της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Σάμου έχει συνταχθεί Μελέτη από την Ορνιθολογική Εταιρεία για την ανάδειξη και την διαχείριση της προστατευόμενης αυτής περιοχής. Η Μελέτη μεταξύ των άλλων προβλέπει αναπαλαίωση των αποθηκών, δημιουργία μουσείου αλατιού και παρατηρητήριο πουλιών. Κατόπιν τούτων, σύντομα αναμένεται η δημοσίευση στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως του Προεδρικού Διατάγματος για την προστασία της.

    Το έλος του Μεσοκάμπου
    Αν η Αλυκή είναι ένας μικρός σε έκταση υδροβιότοπος, σε πολύ μικρή απόσταση από αυτήν βρίσκεται ο μεγαλύτερος και περισσότερο ενδιαφέρον υδροβιότοπος του Μεσοκάμπου.
    Το έλος Μεσοκάμπου ή αλλιώς “Βαλκάμια”, βρίσκεται 4,5 χλμ. ανατολικά - βορειοανατολικά του Πυθαγορείου. Έχει έκταση 1400 στρ. και καταλαμβάνει το ανατολικό τμήμα του Μεσοκάμπου, περίπου το μισό της συνολικής του έκτασης. Από τα 1400 στρ. τα 800 στρ. αποτελούν μόνιμο έλος. Τα νερά του έλους προέρχονται κατά ένα μέρος από τα νερά των χειμάρρων που εκβάλλουν στην πεδινή περιοχή Μεσοκάμπου κατά το μεγαλύτερο όμως μέρος από τις πηγές Μικρή και Μεγάλη Γλυφάδα και ένα πλήθος άλλων μικρών πηγαίων αναβλύσεων. Οι υψηλές βροχοπτώσεις κατά την χειμερινή περίοδο σε συνδυασμό με τη γεωμορφολογία της περιοχής και τις υπάρχουσες πηγές έχουν σαν αποτέλεσμα την άνοδο του υδροφόρου ορίζοντα στα χαμηλότερα τμήματα της περιοχής μέχρι την επιφάνεια του εδάφους και την κατάκλυση εδαφών για μεγάλη περίοδο του έτους. Η υπόλοιπη ζώνη των 600 στρ. κατακλύζεται περιοδικά όταν συμβεί να πέσουν στην περιοχή μεγάλες βροχοπτώσεις και ισχυρός κυματισμός της θάλασσας φράξει τις φυσικές διεξόδους του νερού προς την θάλασσα. Πριν το 1968, τμήμα των περιοδικά κατακλυζόμενων περιοχών καλλιεργούσαν με όψιμες καλλιέργειες. Λόγω κατασκευής όμως έργων συγκέντρωσης των νερών της Μεγάλης Γλυφάδας με σκοπό την άρδευση περιοχών πέραν από το έλος, προκλήθηκε ανύψωση της στάθμης ύδατος κοντά στις πηγές με συνέπεια να εγκαταλειφθεί η περιοχή εντελώς και να καλυφθεί με αγριοκάλαμο και ψάθα, όπως και η υπόλοιπη περιοχή του έλους. Ένα σημαντικό τμήμα του έλους έχει υψόμετρο 0 ή αρνητικό ως προς τη στάθμη της θάλασσας ενώ o μέσος όρος του υψομέτρου του είναι 2,5 μ. πάνω από τη στάθμη της θάλασσας.
    Μέσα στον βάλτο και γύρω από αυτόν όπως είπαμε αναβλύζουν αρκετές πηγές. Η πηγή της Μεγάλης Γλυφάδας είναι η μεγαλύτερη, με παροχή 2200 κ.μ./ω και αναβλύζει σε υψόμετρο + 2,5 μ. Η πηγή της Μικρής Γλυφάδας αναβλύζει μέσα από αμμώδεις προσχώσεις σε υψόμετρο + 3,5 μ. κι έχει παροχή 475 κ.μ./ω. Και οι δύο πηγές αναβλύζουν στο Ν.Α. τμήμα του Μεσοκάμπου και απέχουν μεταξύ τους περίπου 350 μ. Τα νερά των πηγών είναι έντονα αλατούχα, ιδιαίτερα αυτό της Μεγάλης Γλυφάδας. Η αλμυρότητα και των δύο πηγών οφείλεται σε ανάμειξη θαλασσινού νερού με το γλυκό σε μικρό βάθος από την επιφάνεια της θάλασσας. Από την χημική ανάλυση προκύπτει ότι αυτό είναι ακατάλληλο για άρδευση. Επίσης υπάρχει η πηγή Τουρκομυλωνά που αναβλύζει μέσα στο ομώνυμο ρέμα και χαρακτηρίζεται σαν καρστική πηγή επαφής με παροχή 25 κ.μ./ωρ. περίπου. Εκτός από τις πηγές αυτές υπάρχουν και άλλες πολλές μικρής σημασίας που αναβλύζουν μέσα στον χώρο του βάλτου.
    Τα νερά στον βαλτότοπο δεν στερεύουν ποτέ, χειμώνα καλοκαίρι υπάρχει άφθονο νερό. Η ύπαρξη ενός υδρόμυλου στην περιοχή μαρτυρεί την διαχρονική σπουδαιότητα του χώρου και του τόπου και την αφθονία των νερών. Μέσα στον βιότοπο υπάρχει μικρή λίμνη με ψάρια. Στα νερά της φιλοξενούνται κέφαλοι, μαύρα χέλια, νεροχελώνες. Η παράλια ζώνη του Μεσοκάμπου εμφανίζει θίνες.
    Η βιολογική αξία του υδροβιότοπου οφείλεται στο γεγονός ότι η οργιώδης βλάστηση από «βούρλα» και καλαμιές πού τον χαρακτηρίζει, αποτελεί σπουδαίο καταφύγιο των μεταναστευτικών πουλιών αλλά και της τοπικής πανίδας. Εδώ βρίσκουν καταφύγιο καστανόχηνες, πάπιες και άλλα πουλιά. Η περιοχή αποτελεί τον κατάλληλο χώρο για το φώλιασμα και την αναπαραγωγή των πουλιών αφού οι καλαμιώνες τους προσφέρουν προστασία και κάλυψη από την ενοχλητική παρουσία του ανθρώπου κατά την φάση της αναπαραγωγής τους. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με το γεγονός ότι στην Αλυκή δεν υπάρχουν χώροι φωλιάσματος αφού εκεί λείπουν οι καλαμιώνες και οι φυσικοί σχηματισμοί που θα προσφέρουν κάλυψη και προστασία, μας δίνει το μέγεθος της οικολογικής αξίας του έλους του Μεσοκάμπου.
    Ο υδροβιότοπος της Αλυκής δεν μπορεί να θεωρηθεί αποκομμένος από τα έλη του μέχρι και τον Μεσόκαμπο, με τον οποίο αποτελούν στην πραγματικότητα μία βιο - υδρογεω -λογική ενότητα. Κάποτε το μεγάλο έλος ξεκινούσε απ τις αλυκές, διέσχιζε κατά μήκος της ακτής ολόκληρη την περιοχή του Μεσόκαμπου και έφθανε στο έλος της Χώρας. Από την Αλυκή μέχρι τον Μεσόκαμπο και παραπέρα μέχρι τις εκβολές του χειμάρρου των Μυτιληνιών, η περιοχή και σήμερα φιλοξενεί μια σειρά από ελώδεις εκτάσεις παροδικά κατακλυζόμενες. Με τις επιχωματώσεις όμως και τα στραγγίσματα το έλος έχει τεμαχισθεί και σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μικρές νησίδες πού μερικοί προσπαθούν να εξαφανίσουν.
    Μερικοί ενεργοί πολίτες πού κατοικούν στην περιοχή προστατεύουν τον υδροβιότοπο από τους εμπρηστές, τους λαθροκυνηγούς και λαθροψαράδες. Έγιναν προσπάθειες από το Δασαρχείο Σάμου να περιορισθεί το κυνήγι στον Μεσόκαμπο και να προστατευθούν τα λίγα σπάνια δέντρα, όπως τσικουδιές πού έχουν φυτρώσει κατά μήκος του δρόμου και ενοχλούν μερικούς ιδιότροπους ιδιοκτήτες. Τα αποτελέσματα ήταν πενιχρά δυστυχώς.
    Μεγάλη απειλή για τον υδροβιότοπο του Μεσοκάμπου, ήταν η προσπάθεια πολυεθνικής Εταιρίας να κτίσει στην περιοχή τεράστιο τουριστικό συγκρότημα.
    Η περιοχή περιλαμβάνεται στον κατάλογο υδροβιοτόπων που έχει εκδώσει το ΕΚΒΥ κατά την πρώτη φάση καταγραφής των βιοτόπων.

    Οι Γλυφάδες Πυθαγορείου και το έλος της Χώρας.
    Στην περιοχή του Δήμου Πυθαγορείου βρίσκεται ο υδροβιότοπος των Γλυφάδων που αποτελείται από την Μικρή και Μεγάλη Γλυφάδα, όπως και το έλος της Χώρας.
    Η Μικρή Γλυφάδα έχει νερό χειμώνα - καλοκαίρι και επικοινωνεί με την Μεγάλη Γλυφάδα με συνεχή ροή νερού. Η δημιουργία της οφείλεται στην ύπαρξη πολλών μικροπηγών που την τροφοδοτούν με υφάλμυρα νερά. Δεν υπάρχουν στάσιμα νερά. Στον υδροβιότοπο συχνάζουν και φωλιάζουν μεταναστευτικά πουλιά όπως ερωδιοί πάπιες, αργυροπελεκάνοι και ενδημικά. Στις όχθες και τις καλαμιές ζούνε μικρά ερπετά και στα νερά της υπάρχουν μικρά και μεγάλα ψάρια.
    Η μικρή Γλυφάδα δέχεται μεγάλη πίεση από καταπατητές πού με μπαζώματα προσπαθούν να εξαφανίσουν τον υγρότοπο. Αυτή την στιγμή η μπαζωμένη έκταση χρησιμοποιείται για πάρκιν αυτοκινήτων παρακείμενης επιχείρησης και για δημιουργία…ναυπηγείου αναπαλαίωση παλαιών σκαφών.
    Στην περιοχή της Γλυφάδας υπάρχει σπουδαίος αρχαιολογικός πλούτος με πολλά κτίσματα. όπως τα τείχη του Πολυκράτη, της Αρχαίας πόλης, το ιερό της Αρτέμιδος, η Ιερά Οδός, τα Ρωμαϊκά λουτρά, παλαιοχριστιανικοί τάφοι και εκκλησία κλπ .
    Ο υδροβιότοπος της Γλυφάδας περιλαμβάνεται στον κατάλογο υγροβιότοπων που έχει εκδώσει το ΕΚΒΥ καθώς και στα CORINE και χαρακτηρίζεται σαν περιοχή με στοιχείο Γ2 (περιοχή προστασίας φυσικών σχηματισμών) στο Χωροταξικό..
    Τις ίδιες πιέσεις με την Γλυφάδα δέχεται και το έλος της Χώρας, συνολικής έκτασης 1300 στρ. Και αυτό περιλαμβάνεται στον κατάλογο των υδροβιοτόπων του ΕΚΒΥ και χαρακτηρίζεται σαν περιοχή με στοιχείο Γ3 (περιοχή προστασίας υδροβιότοπου) στο Χωροταξικό.
    Όλες οι παραπάνω αναφερόμενες περιοχές αποτελούν φυσικά καταφύγια της άγριας ζωής του νησιού μας και σαν τέτοια θα πρέπει να τύχουν ιδιαίτερης προστασίας από όλους μας. Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι που τους απειλούν προέρχονται από ενέργειες και τρόπους συμπεριφοράς του ανθρώπου, δηλαδή από τα μπαζώματα και την οικοπεδοποίηση, τους εμπρησμούς, τα φυτοφάρμακα και το κυνήγι. Πολύ σημαντική θεωρείται η απαγόρευση του κυνηγιού στους δυο βαλτότοπους που υπάρχουν στο νησί μας, στον Μεσόκαμπο και στη Χώρα, καθώς αυτοί παρουσιάζουν τεράστια σημασία για την διατήρηση της παρουσίας των υδρόβιων και μεταναστευτικών πτηνών στο νησί. Η περιοχή της Αλυκής από μόνη της δεν αρκεί τόσο λόγω της μικρής έκτασης της προστατευόμενης περιοχής όσο και για το λόγο ότι για να καταφύγουν εδώ τα πουλιά θα πρέπει οπωσδήποτε να περάσουν μέσα από κυνηγετικές περιοχές.
    Οι υδροβιότοποι της Σάμου - Φωτογραφίες
    Επιμέλεια : Μιχ. Μιχαλιάδης

    •   To Main Page