ΔΗΜΟΣ ΒΑΘΕΟΣ
H Πολη της Σάμου
Είναι η έδρα του δήμου και ταυτόχρονα πρωτεύουσα της Σάμου και ολόκληρου του νομού. Έτσι ονομάστηκε το 1958. Πιο πριν η πόλη ονομαζόταν Λιμήν Βαθέος ή Κάτω Βαθύ. Πρόκειται για έναν από τους νεότερους οικισμούς του νησιού. Αρχισε να σχηματίζεται στα μέσα περίπου του 18ου αιώνα, στο βάθος του μεγάλου κόλπου του Βαθέος, όπου υπήρχε και φυσικό λιμάνι. Εκεί, αρχικά, είχαν οικοδομηθεί εμπορικές αποθήκες, και σιγά σιγά αναπτύχθηκε συνοικισμός που εξελίχθηκε σε πόλη. Περί τα τέλη του 18ου αιώνα στο Λιμένα Βαθέος κατέφυγαν αρκετοί επτανήσιοι έμποροι, που εγκαταστάθηκαν μόνιμα και μετέδωσαν τις νέες ιδέες της γαλλικής επανάστασης. Εδώ διέμεναν από τις αρχές του 19ου αιώνα και οι πρόξενοι των ευρωπαϊκών Δυνάμεων, Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας. Εδώ επίσης είχαν εγκατασταθεί οι αρχές της Έκτακτης Επιτροπέιας Ανατολικών Σποράδων κατά την καποδιστριακή περίοδο 1828-1830.
Στο Λ. Βαθέος πρωτοεγκαταστάθηκε η ηγεμονική διοίκηση της Σάμου το 1834 υπό τον τοποτηρητή του ηγεμόνα Κωνσταντίνο Μουσούρο, που μετονόμασε την πόλη σε Στεφανούπολη προς τιμήν του πρώτου ηγεμόνα Στέφανου Βογορίδη. Πρωτεύουσα όμως της Σάμου ήταν η Χώρα.
Το 1854 ο ηγεμόνας ο ηγεμόνας Ιωάννης Γκίκας μετέφερε οριστικά την έδρα της ηγεμονικής διοίκησης από τη Χώρα στον Λιμένα Βαθέος και έκτοτε η πόλη είναι η πρωτεύουσα του νησιού. Από τη δεκαετία του 1860 και μετά ο Λιμήν Βαθέος εξελίχτηκε οικιστικά και εκτός από διοικητικό κέντρο αναδείχτηκε στο πρώτο και μεγαλύτερο λιμάνι της Σάμου. Η πόλη αναπτύχθηκε αμφιθεατρικά στον κόλπο του Βαθέος, με κέντρο τη μεγάλη πλατεία "Πυθαγόρα", έργο του μηχανικού της ηγεμονίας Φ. Ούμαν, τη μεγάλη προκυμαία, τα δημόσια κτίρια και το λιμάνι. Τα περισσότερα δημόσια κτίρια της ηγεμονικής περιόδου οικοδομήθηκαν το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα: το ηγεμονικό μέγαρο και το νοσοκομείο (1875), το Πυθαγόρειο Γυμνάσιο και οι φυλακές (1882), το κτίριο της Βουλής και των Γενικών Συνελεύσεων (1897) και μετά η "Μαυρογένειος Σχολή" (1902) το δικαστικό μέγαρο και το τελωνείο (1908), το μουσείο (1911). Από τα παραπάνω δεν υπάρχουν σήμερα το ηγεμονικό μέγαρο που βομβαρδίστηκε το 1943 και το νοσοκομείο που κατεδαφίστηκε κατά τη δεκαετία του 1980.
Μετά την ένωση της Σάμου με την Ελλάδα, ο Λιμήν Βαθέος συνέχισε να είναι η έδρα της διοικήσεως όχι μόνο του νησιού, αλλά και του νομού ολόκληρου.
Επί της προκυμαίας οιοκοδομήθηκαν επίσης ιδιωτικά κτίρια εμπόρων και βιομηχάνων νεοκλασσικού τύπου, έτσι ώστε στα τέλη του αιώνα ο Λιμήν Βαθέος είχε λάβει όψη ευρωπαϊκής πόλης με εμφανή την επίδραση της Σμύρνης. Στη δυτική έξοδο της πόλης είχαν αναπτυχθεί μικρές βυρσοδεψικές επιχειρήσεις που καταργήθηκαν συν τω χρόνω, αλλά έδωσαν το όνομά τους στην παρακέιμενη συνοικία, τα "Ταμπάκικα". Επίσης, μέχρι το 2ο παγκόσμιο πόλεμο αναπτύχθηκε αξιόλογη καπνοβιομηχανία και εμπόριο κρασιού. Αποτέλεσμα αυτής της οικονομικής δραστηριότητας υπήρξε η οικοδόμηση μεγάλων αποθηκών καπνού, καπνεργοστασίων και οιναποθηκών, ενώ από το 1934 λειτουργεί το εργοστάσιο οινοποιΐας της Ενωσης Οινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου (ΕΟΣΣ).
Μετά τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 κατέφυγαν στη Σάμο αρκετοί μικρασιάτες πρόσφυγες, οι οποίοι στην πόλη της Σάμου σχημάτισαν μια νέα συνοικία τα "Προσφυγικά" σε κτήματα που παραχώρησε η τοπική εκκλησία. Στη διάρκεια της κατοχής ο Λιμήν Βαθέος βομβαρδίστηκε από την αεροπορία της ναζιστικής Γερμανίας και υπέστη μεγάλες καταστροφές. Η ανοικοδόμηση της πόλης έγινε μετά τον πόλεμο στις δεκαετίες του 1950 και 1960, σύμφωνα με τις τάσεις της εποχής εκείνης. Στην προσπάθεια του εκσυγχρονισμού μερικά κτίρια που θα μπορούσαν να αποκατασταθούν κατεδαφίστηκαν και αντικαταστάθηκαν από "μοντέρνες" κατασκευές, που αλλοίωσαν εν μέρει το τοπίο της πόλης. Στη θέση του ηγεμονικού μεγάρου που στεγαζε τις υπηρεσίες της Νομαρχίας Σάμου μέχρι το 1940 κτίσθηκε το "Ξενία", ξενοδοχείο του ΕΟΤ στα τέλη της δεκαετίας του 1950.
Στην πόλη της Σάμου εδρεύει η νομαρχία και όλες οι πολιτικές, στρατιωτικές και δικαστικές αρχές του νομού. Επίσης είναι η έδρα του μητροπολίτη Σάμου και Ικαρίας. Η πόλη απαρτίζεται από τέσσερις ενορίες: του Αγίου Νικολάου που είναι ο μητροπολιτικός ναός, του Αγίου Σπυρίδωνος, του Αγίου θεοδώρου και του Αγίου Νικολάου. Οσον αφορά τα εκπαιδευτήρια, στην πόλη λειτουργούν δύο παιδικοί σταθμοί, δυο νηπιαγωγεία, τρία δημοτικά σχολεία, ένα ειδικό σχολείο, δύο γυμνάσια, ένα ενιαίο λύκειο, ένα Ι.Ε.Κ. και ένα Τ.Ε.Ε. Στο βόρειο άκρο της πόλης λειτουργεί το Γενικό Νοσοκομείο Σάμου.
Ακόμα στην πόλη λειτουργούν Αρχαιολογικό Μουσείο, Εκκλησιαστικό Μουσείο, η Κεντρική Δημόσια Βιβλιοθήκη Σάμου, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους - Αρχεία νομού Σάμου (πρώην Ιστορικό Αρχείο Σάμου), Ιστορικό Αρχείο Ι. Μητροπόλεως Σάμου, Υποθηκοφυλάκειο, Τελωνείο και άλλες υπηρεσίες κοινής ωφέλειας, όπως ΟΤΕ, ΔΕΗ. Οσον αφορά τις Τράπεζες υπάρχουν υποκαταστήματα των εξής τραπεζών: Ελλάδος, Εθνικής, Εμπορικής, Αγροτικής, Πίστεως, Ιονικής. Μπροστά από το πρώην μέγαρο της Βουλής που πρόκειται να στεγάσει τις υπηρεσίες του Δήμου, μετά την ολοκλήρωση της επισκευής του, υπάρχει ο δημοτικός (πρώην ηγεμονικός) κήπος.
Στην πόλη της Σάμου έχουν την έδρα τους οι περισσοτεροι πολιτιστικοί σύλλογοι του νησιού: ο Φιλοτεχνικός Όμιλος Σάμου, η Κινηματογραφική λέση Σάμου, η Θεατρική Ομάδα Σάμου, το Λύκειο ελληνιδων Σάμου, με αξιόλογη δραστηριότητα στον τομέα τους ο καθένας. Ως προς τον εκδοτικό τομέα κυκλοφορούν τρεις ιδωτικές εφημερίδες, το "Σαμιακό Βήμα", η "Σαμιακή" και η "Χαραυγή". Στην πόλη επίσης είναι η έδρα του μοναδικού λογοτεχνικού περιοδικού της Σάμου που κυκλοφορεί από το 1990 με τον τίτλο "Απόπλους, σαμιακών Γραμμάτων και Τεχνών περιήγηση".
Μερικά από τα ξιοθέατα της πόλης
1. Αρχαιολογικό Μουσείο Σάμου: Διαθέτει πλούσιες συλλογές αρχαιολογικών ευρημάτων της προκλασσικής, καλσσικής αρχαιότητας και της ελληνιστικής εποχής. Στεγάζεται σε δυο κτίρια το ένα των οποίων δώρισε στο σαμιακό δημόσιο ο καπνοβιομήχανος Αλέξανδρος Πασχάλης το 1911.
2. Εκκλησιαστικό Μουσείο Ι. Μητροπόλεως: Περιλαμβάνει αντικείμενα εκκλησιαστικής τέχνης. Στεγάζεται στο μητροπολιτικό μέγαρο.
3. Κεντρική Δημόσια Βιβλιοθήκη Σάμου: Στεγάζεται σε νεοκλασσικό κτίριο επί της παραλιακής λεωφόρου και περιέχει περίπου 30.000 τόμους βιβλίων μερικά από τα οποία είναι παλαίτυπα. Διαθέτει επίσης πλούσια συλλογή εκδόσεων βυζαντινών συγγραφέων. Το κτίριο της βιβλιοθήκης, χτισμένο στις αρχές της δεκαετίας 1890 υπήρξε ιδιωτική κατοικία του εμπόρου Μιλτιάδη Γεωργίου, ο οποίος τη δώρισε στο σαμιακό δημόσιο το 1904 για να στεγάσει τη δημόσια βιβλιοθήκη που μέχρι τότε είχε συγκροτηθεί στο Πυθαγόρειο Γυμνάσιο
4. Ιστορικό Αρχείο Σάμου ή Γενικά Αρχεία του Κράτους - Αρχεία νομού Σάμου, όπως είναι η σύγχρονή του ονομασία: Περιλαμβάνει συλλογές εγγράφων από τον 17ο αιώνα, προεπαναστατικά και επαναστατικά έγγραφα, το σύνολο σχεδόν των ηεγμονικών αρχείων της Σάμου 1834-1912, νεότερα αρχεία μετά το 1912, εκπαιδευτικά και κοινατικά αρχεία, ιδιωτικά αρχεία, πολύ καλές συλλογές σαμιακών εφημερίδων και συλλογές παλαιών εκδόσεων από τον 17ο και 18ο αιώνα. Τα ΓΑΚ Σάμου, που στεγάζονται στο ισόγειο της δημόσιας βιβλιοθήκης, θα μεταφερθούν στο κτίριο των παλαιών φυλακών Σάμου, που έχει ριζικά επισκευασθεί για να λειτουργήσει ως κτίριο των αρχείων.
5. Ιστορικό αρχείο Ιεράς Μητροπόλεως Σάμου και Ικαρίας: Περιέχει έγγραφα και κώδικες από τον 17ο αιώνα, τις αρχειακές συλλογές και τους κώδικες των μοναστηριών της Σάμου. Πρόκειται να λειτουργήσει στο μητροπολιτικό μέγαρο που επισκευάζεται.
Εκτός των ανωτέρω η πόλη διαθέτει πολλά χαρακτηριστικά κτίρια του περασμένου και των αρχών του 20ου αιώνα, τα οποία της προσδίδουν μια ξεχωριστή φυσιογνωμία.
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΒΑΘΕΟΣ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟΥ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΚΟΚΚΑΡΙΟΥ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΑΓΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΜΑΝΩΛΑΤΩΝ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΑΥΡΙΝΗΔΩΝ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΑΜΠΕΛΟΥ
