Department of Orthopaedics,University Hospital of Heraklion, Crete, Greece.


WEB SERVER - ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. GREEK ORTHWEB THESSALONIKI


Η ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΤΟΥ ΩΜΟΥ

Department of Orthopaedics,University Hospital of Heraklion, Crete, Greece.

Δρ Γεώργιος Μ. Κοντάκης - George M. Kontakis, MD.

(Ομιλία στα μεταπτυχιακά μαθήματα της κλινικής Ορθοπαιδικής - Τραυματολογίας του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ηρακλείου, Ιανουάριος 1997)


Το Μάρτιο του 1893 στο Παρίσι, ο Γάλλος χειρουργός J. Pean πραγματοποίησε την πρώτη αντικατάσταση της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης με πρόθεση, σε ένα νεαρό ασθενή που έπασχε από φυματιώδη αρθρίτιδα. Η πρόθεση έμεινε στον ασθενή για δυό χρόνια και κατόπιν αφαιρέθηκε εξαιτίας φλεγμονής που δεν ελεγχόταν. Το 1950 ο Krueger στη Νέα Υόρκη τοποθέτησε μια πρόθεση φτιαγμένη από βιτάλιο σε ασθενή με άσηπτη νέκρωση της κεφαλής του βραχιονίου μετά από εξάρθρημα. Η πρόθεση αυτή ήταν η πρώτη που έμοιαζε με τις μοντέρνες προθέσεις που χρησιμοποιούνται σήμερα.
Όμως ο πατέρας της σύγχρονης αρθροπλαστικής του ώμου είναι ο C.S. Neer. Αυτός σχεδίασε την πρώτη πρόθεση το 1951. Το 1953 σε μια δημοσίευσή του σχετικά με τα κατάγματα εξαρθρήματα του ώμου, παρουσίαζε τα όχι καλά αποτελέσματα από την αφαίρεση του αρθρικού τμήματος της βραχιόνιας κεφαλής, που αποτελούσε και την ενδεδειγμένη θεραπευτική επιλογή. Πρότεινε τότε την εναλλακτική της αντικατάστασης της βραχιόνιας κεφαλής με πρόθεση, όμως τόνιζε ότι αυτή αποτελεί ενδεχόμενο που η αξία του θα πρέπει να ελεγχθεί.
Το 1955 δημοσίευσε τις πρώτες δώδεκα περιπτώσεις καταγμάτων εξαρθρημάτων του άνω άκρου του βραχιονίου όπου η κεφαλή είχε αντικατασταθεί από μια πρόθεση που αποτελούσε βελτίωση της αρχικής που είχε σχεδιάσει, την πρόθεση Neer Ι. Το 1973 για άλλη μια φορά σχεδιάζεται η πρόθεση, προστίθεται η πρόθεση της γλήνης και έχουμε πλέον την πρόθεση Neer ΙΙ.
Η αρθροπλαστική του Neer επιτρέπει την ελεύθερη χωρίς κατασκευαστικό περιορισμό της κίνησης ανάμεσα στις αρθρούμενες επιφάνειες. Ανήκει στην κατηγορία των προθέσεων μη περιοριστικού τύπου. Από τις προθέσεις της κατηγορίας αυτής υπάρχουν σήμερα κι έχουν μεγαλύτερη εφαρμογή στις Η.Π.Α. οι ακόλουθες: η Νeer II, η Global, η Biomed και η Cofield.
Στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια άρχισαν να εφαρμόζονται οι προθέσεις Aequalis και Replica με διαφορές στη φιλοσοφία σχεδίασης και τοποθέτησης τους, αλλά δεν υπάρχουν ακόμη διαθέσιμες μεγάλες σειρές ασθενών με παρακολούθηση μακρού χρόνου.
Για να αντιμετωπιστούν προβλήματα κύρια με το μυοτενόντιο πέταλο προτάθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν και άλλου είδους προθέσεις, εκείνες του περιοριστικού τύπου. Προθέσεις όπως η Stanmore (Letin & Scales 1969), η Michael Reese, η Kessel και άλλες, ανήκουν στην κατηγορία αυτή, όπου δεν επιτρέπουν την ελεύθερη κίνηση μεταξύ των αρθρουμένων τμημάτων. Αν και τα αρχικά αποτελέσματα ήταν ενθαρρυντικά, σε παρακολούθηση μακρού χρόνου ανέκυψαν πολλά προβλήματα, κύρια χαλάρωση ή μηχανική αποτυχία. Σήμερα υπάρχει η τάση να μη χρησιμοποιούνται σε καμιά περίπτωση.
Η αρθροπλαστική του ώμου καθυστέρησε πολύ να αναπτυχθεί σε σύγκριση με την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος. Διάφοροι λόγοι είναι υπεύθυνοι γι΄ αυτό. Οι ώμοι που χρειάζονται αρθροπλαστική είναι πολύ λιγότεροι από τα ισχία ή τα γόνατα που χρειάζονται πρόθεση. Ακόμα ο ώμος επιτρέπει αντισταθμιστική κίνηση. Όταν υπάρχει πρόβλημα στη γληνοβραχιόνια άρθρωση προσπαθεί να αντισταθμίσει η ωμοπλατιαιο-θωρακική. Ο ασθενής "αποδέχεται" πολλές φορές μια πάθηση του ώμου χρησιμοποιώντας το μέλος λιγότερο, σε αντίθεση με μια πάθηση του ισχίου ή του γόνατος όπου δυσχεραίνεται η μετακίνηση του.

Η αντικατάσταση της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης με πρόθεση θεωρείται από τις δυσκολότερες αρθροπλαστικές. Μια προσέγγιση του θέματος από εμβιομηχανική σκοπιά θα μπορούσε να εξηγήσει το γιατί. Για μια επιτυχημένη αρθροπλαστική είναι απαραίτητη η αποκατάσταση της φυσιολογικής ανατομίας του ώμου. Είναι γνωστό ότι η ωμοπλάτη βρίσκεται σε γωνία 45 μοιρών σε σχέση με το επίπεδο του θώρακα. Με το χέρι στο πλάι σχηματίζει γωνία περίπου 5 μοιρών με τη κατακόρυφη. Η γλήνη έχει ένα προσανατολισμό προς τα πάνω 3-5 μοίρες και συνήθως μια οπίσθια κλίση (+2 μέχρι -7 μοίρες). Στο μετωπιαίο επίπεδο καλύπτει τόξο 76 μοιρών ενώ στο εγκάρσιο επίπεδο λίγο μικρότερο (62 μοίρες). Είναι δηλαδή αβαθέστερη στο εγκάρσιο επίπεδο.
Η αρθρική επιφάνεια του άνω άκρου του βραχιονίου είναι 155 μοίρες και υπάρχει μια οπίσθια κλίση περίπου 35 μοίρες. Η γωνία που σχηματίζεται από τη διάφυση του βραχιονίου και τον ανατομικό αυχένα είναι 47 μοίρες.
Ο όρος "συμφωνία" (conformity) ορίζεται από το λόγο ακτίνα της βραχιόνιας κεφαλής δια την ακτίνα της γλήνης. Στο επίπεδο της ωμοπλάτης αυτός είναι 0,75 ενώ στο εγκάρσιο επίπεδο 0,60. Ο δείκτης "περιορισμού" (constraint index) αναφέρεται στη γλήνη και είναι ο λόγος τόξο σε μοίρες που καλύπτει η γλήνη δια 360 μοίρες.
Οι τιμές του είναι 0,18 και 0,10 αναφορικά με το επίπεδο της ωμοπλάτης και το εγκάρσιο επίπεδο αντίστοιχα. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η σύμφυτη σταθερότητα της άρθρωσης του ώμου εξαιτίας της οστικής κατασκευής είναι μικρή. Τα σταθεροποιητικά στοιχεία της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης είναι οι σύνδεσμοι και ο θύλακος (στατικοί σταθεροποιητές) και οι μύες της ωμικής ζώνης, οι ωμοραχιαίοι και οι ωμοθωρακικοί μύες (δυναμικοί σταθεροποιητές). Ιδιαίτερα μεγάλη είναι η σημασία του δελτοειδή μυ και των μυών που απαρτίζουν το μυοτενόντιο πέταλο (υποπλάτιος, υπερακάνθιος, υπακάνθιος και ελλάσσονας στρογγύλος), για μια σταθερή και με προοπτικές αρθροπλαστική. Η κίνηση του ώμου σε απαγωγή προκύπτει από συνδυασμό κίνησης στην γληνοβραχιόνια και στην ωμοπλατιαιο-θωρακική σε μια αναλογία 2:1. Σε παθολογικές καταστάσεις η αναλογία αυτή διαταράσσεται και μπορεί να γίνει 1:1 ή να αντιστραφεί και να γίνει 1:2. Μελετήθηκε και βρέθηκε ότι σε παθήσεις του ώμου που χρειάστηκε αρθροπλαστική ο λόγος αυτός ποτέ δεν επανέρχεται στο φυσιολογικό γεγονός που ωθεί σε παραπέρα έρευνα όσο αφορά τα προγράμματα αποκατάστασης μετά από τέτοιες επεμβάσεις.
Στροφή, μετατόπιση και κύλιση είναι άλλες κινήσεις που συμβαίνουν στη γληνοβραχιόνια άρθρωση. Η μετατόπιση έχει απασχολήσει ιδιαίτερα δεδομένου ότι αυτή συμβαίνει τόσο σε φυσιολογικές περιπτώσεις όσο και όταν έχει τοποθετηθεί πρόθεση.
Στις περισσότερες προθέσεις μη περιοριστικού τύπου υπάρχει μια αρμονία μεταξύ πρόθεσης της γλήνης και της κεφαλής (κατασκευάζονται δηλαδή με ίδια ακτίνα). Η μετατόπιση που συμβαίνει όμως οδηγεί σε υπερβολική φόρτιση της περιφέρειας της γλήνης με συνέπεια φθορά και χαλάρωση. Θα πρέπει κατά συνέπεια να υπάρχει μια δυσαναλογία ανάμεσα στην πρόθεση της γλήνης και της κεφαλής έτσι ώστε να επιτρέπεται η μετατόπιση χωρίς την αύξηση των φορτίων στην περιφέρεια της γλήνης. Αυτό συμβαίνει όταν η ακτίνα της κεφαλής είναι μικρότερη από την ακτίνα της γλήνης.
Τότε όμως η επιφάνεια επαφής ανάμεσα τους μικραίνει με αποτέλεσμα την αύξηση των φορτίων ανά μονάδα επιφάνειας που και πάλι μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη φθορά του πολυαιθυλαινίου. Το ζητούμενο είναι λοιπόν η ιδανική δυσαναλογία ανάμεσα στην επιφάνεια της πρόθεσης της γλήνης και της κεφαλής. Η έκκεντρη φόρτιση της πρόθεσης της γλήνης έχει βρεθεί ότι οδηγεί σε χαλάρωση. Το φαινόμενο αυτό παρομοιάζεται με το "κουνιστό αλογάκι" των παιδιών (rocking horse) και μπορεί να εξηγήσει τη χαλάρωση της γλήνης που συμβαίνει σε περιπτώσεις όπου η κεφαλή μεταναστεύει κεντρικά εξαιτίας ανεπάρκειας του μυοτενόντιου πετάλου του ώμου.

Επικρατεί γενικά η εντύπωση ότι η γληνοβραχιόνια άρθρωση δεν είναι φορτιζόμενη άρθρωση. Με μια απλή ανύψωση του άκρου στις 90 μοίρες τότε δημιουργείται δύναμη περίπου ίση με το σωματικό βάρος ενώ αναπτύσσεται δύναμη περίπου ίση με 2,5 φορές το σωματικό βάρος όταν το χέρι ανυψώνει βάρος 5 κιλών. Κατά την ανύψωση (απαγωγή) δημιουργούνται διατμητικές και συμπιεστικές δυνάμεις των οποίων η συνισταμένη αποτελεί τη δύναμη δράσης στη γληνοβραχιόνια άρθρωση. Η διεύθυνση της δύναμης αυτής που αναπτύσσεται πρέπει να βρίσκεται μέσα σε ένα τ ασφάλειας για να διατηρείται η σχέση των αρθρουμένων επιφανειών. Προϋπόθεση λοιπόν για τη φυσιολογική λειτουργία της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης αποτελεί η ακεραιότητα από τη μια και η φυσιολογική λειτουργία από την άλλη των μυών του ώμου με σημαντική τη σπουδαιότητα του δελτοειδή και του μυοτενόντιου πετάλου. Σε καταστάσεις όπου η λειτουργία τους είναι επηρεασμένη γίνεται πιο φανερή η ανάγκη εντατικού και κατάλληλου προγράμματος αποκατάστασης για το καλύτερο αποτέλεσμα, μετά από μια αντικατάσταση της άρθρωσης.

Ενδείξεις αρθροπλαστικής του ώμου
1. Εκφυλιστική αρθρίτιδα της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης.
Η συχνότητά της είναι μικρότερη εκείνης του ισχίου και του γόνατος, έχει όμως σταθερά χαρακτηριστικά. Υπάρχει η στένωση του μεσάρθριου διαστήματος, οι υποχόνδριες κύστεις, το κλασικό κάτω οστεόφυτο, τα οστεόφυτα στη γλήνη και η οπίσθια διάβρωσή της. Ο πόνος αποτελεί την ένδειξη για την αρθροπλαστική. Ευτυχώς το μυοτενόντιο πέταλο στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ακέραιο.
2. Ρευματοειδής αρθρίτιδα.
Η αρθροπλαστική ενδείκνυται όταν υπάρχει συμπτωματική καταστροφή της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης. Σε αντίθεση με την εκφυλιστική αρθρίτιδα υπάρχει κεντρική διάβρωση της γλήνης και σε πολύ μεγάλο ποσοστό (περίπου 50%) εξασθένιση ή ρήξη του μυοτενόντιου πετάλου. Αυτό δυσχεραίνει την αντιμετώπιση. Όταν δεν είναι δυνατή η επισκευή του πετάλου τότε καλό είναι να μην τοποθετείται πρόθεση γλήνης, για αποφυγή των συνεπειών της έκκεντρης φόρτισης εξαιτίας της κεντρικής μετανάστευσης του άνω άκρου του βραχιονίου.
3. Οστεονέκρωση της βραχιόνιας κεφαλής.
Μπορεί να είναι επακόλουθο τραυματισμού (εξάρθρημα, κάταγμα) ή να οφείλεται σε συστηματικά αίτια. Σε προχωρημένα στάδια όταν υπάρχουν συμπτώματα μπορεί να ενδείκνυται ανάλογα ημιαρθροπλαστική ή αρθροπλαστική. Εξαιτίας των αλλαγών της τοπικής ανατομίας από τον προηγηθέντα τραυματισμό και των ρικνώσεων των μαλακών ιστών, η εκτέλεση της αρθροπλαστικής παρουσιάζει σημαντικές τεχνικές δυσκολίες.
4.Αρθρίτιδα του εξαρθρήματος.
Αν και έχει αναφερθεί, δεν έχει υπολογιστεί ποσοστό αρθρίτιδας μετά από κλειστή θεραπεία για εξάρθρημα. Όμως η κατάσταση αυτή συναντάται μετά από επεμβάσεις που προκαλούν υπερβολική ρίκνωση των πρόσθιων θυλακοσυνδεσμικών στοιχείων ή εξαιτίας ξένων σωμάτων όπως βιδών ή εγγραφών που χρησιμοποιούνται για καθήλωση ανατομικών στοιχείων πολύ κοντά στην άρθρωση. 5. Αρθροπάθεια με ρήξη του μυοτενόντιου πετάλου.
Πρόκειται για κατάσταση αρθρίτιδας της γληνοβραχιόνιας σε συνδυασμό με μαζική ρήξη του στροφικού πετάλου. Η ημιαρθροπλαστική αποτελεί την καλύτερη λύση όταν ενδείκνυται θεραπεία.
6. Κατάγματα και κατάγματα εξαρθρήματα.
Η ημιαρθροπλαστική είναι η θεραπευτική λύση για τα παρεκτοπισμένα κατάγματα τεσσάρων τεμαχίων και για τα κατάγματα εξαρθρήματα τριών ή τεσσάρων τεμαχίων. Σε νεαρά άτομα βέβαια μπορεί να γίνει προσπάθεια διάσωσης της κεφαλής.
7. Όγκοι
Αποτελούν κατηγορία με ιδιαιτερότητες τόσο στο σχεδιασμό όσο και στην τοποθέτηση του κατάλληλου εμφυτεύματος.

Επιπλοκές
1. Κακή τοποθέτηση της πρόθεσης στο βραχιόνιο.
Η πρόθεση θα πρέπει να τοποθετείται στο σωστό ύψος και με τη σωστή οπίσθια κλίση.
2. Κάταγμα του βραχιονίου
Μπορεί να συμβεί είτε κατά την εισαγωγή του στειλεού, κυρίως όταν η πρόθεση τοποθετείται εφαρμοστά (press-fit), είτε στην προσπάθεια ανάταξης, ιδίως σε περιπτώσεις με μικρό οστικό απόθεμα. Θα πρέπει να αναγνωρίζεται έγκαιρα γιατί απαιτεί αντιμετώπιση. Μπορεί να αντιμετωπιστεί τοποθετώντας μακρύτερο στειλεό είτε με οστεοσύνθεση.
3. Κακή τοποθέτηση των ογκωμάτων
Σε περιπτώσεις κύρια ημιαρθροπλαστικών σε κατάγματα η κακή τοποθέτηση των ογκωμάτων, είτε ψηλότερα είτε χαμηλότερα από την κεφαλή του στειλεού, θα οδηγήσει σε ένα μη ικανοποιητικό κλινικό αποτέλεσμα.
4. Φλεγμονή
Ευτυχώς τα ποσοστά είναι χαμηλά κάτω από 1%. Σε διαβητικούς ή σε ασθενείς με επηρεασμένο ανοσολογικό σύστημα ανέρχονται περί το 5%.
5. Χαλάρωση
Αν και στις περισσότερες περιπτώσεις αρθροπλαστικών εμφανίζονται ακτινοδιαφανείς γραμμές γύρω από την πρόθεση της γλήνης αλλά και γύρω από το στειλεό σε μικρότερα ποσοστά, εντούτοις δεν προκαλούνται ιδιαίτερα προβλήματα, τα ποσοστά δηλαδή της συμπτωματικής χαλάρωσης είναι χαμηλά.
Εναλλακτικές της ολικής αρθροπλαστικής του ώμου
1. Αρθροπλαστική αφαίρεσης
Πρόκειται για μια καλά γνωστή θεραπευτική επιλογή. Στον τυχερό ασθενή θα συμβεί μια ινώδης αγκύλωση, θα αποκτήσει περίπου τη μισή στροφή και τη μισή κάμψη του βραχίονα, αλλά θα έχει σημαντική αδυναμία. Περίπου οι μισοί ασθενείς με αρθροπλαστική αφαίρεσης θα έχουν αποδεκτό πόνο. Στις μέρες μας η επιλογή αυτής της μεθόδου περιορίζεται μόνο για τις αποτυχημένες αρθροπλαστικές.
2. Αρθρόδεση
Αν και δίνει κατώτερα αποτελέσματα της αρθροπλαστικής του ώμου, μπορεί να γίνεται σε περιπτώσεις που η αρθροπλαστική δεν εγγυάται επιτυχία όπως π.χ σε περιπτώσεις παράλυσης του δελτοειδή κ.ά.
3. Οστεοτομία
Έχουν περιγραφεί οστεοτομίες της περιοχής σε περιπτώσεις αρθρίτιδας αλλά δε δίνουν αποτελέσματα ανάλογα με εκείνες του ισχίου και του γόνατος. Δεν αποτελούν λύση για τον ώμο.
4. Υμενεκτομή
Συνήθως όταν γίνεται έχει προχωρήσει η πάθηση (ρευματοειδής αρθρίτιδα), υπάρχει καταστροφή του χόνδρου και τα αποτελέσματα δεν είναι τα καλύτερα.
5. Ημιαρθροπλαστική
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η ανακούφιση από τον πόνο, η μυϊκή ισχύς και η ενεργητική κίνηση, υστερούν ένα σκαλί από ότι με την ολική αρθροπλαστική.
Η μελλοντική πορεία
Το 1990 ο Matsen είπε ότι "ο Neer πρόσφερε το 90% στην αρθροπλαστική του ώμου. Το υπόλοιπο 10% θα έρθει με τη σκληρή δουλειά όλων των υπολοίπων". Πράγματι υπάρχει ακόμη ευρύ πεδίο έρευνας και προβληματισμού. Από τη σχεδίαση της πρόθεσης και την εφαρμογή της μέχρι τα προγράμματα αποκατάστασης. Η χρήση του τσιμέντου ή όχι, η αξία των modular προθέσεων, η εφαρμογή καινούργιων υλικών και μεθόδων θα εκτιμηθεί μέσα από μεγάλες σειρές με μακρού χρόνου παρακολούθηση.


Department of Orthopaedics,University Hospital of Heraklion, Crete,

George M. Kontakis Home Page,


εργασίες για τον Ωμο