Η ταξινόμηση και θεραπεία των επιπλεγμένων
καταγμάτων από τον Ιπποκράτη
Κ.Χ. ΞΑΡΧΑΣ
Κ.Χ. ΞΑΡΧΑΣ
Εισαγωγή στην Ορθοπεδική του Ιπποκράτους
Ο «θεϊκός» Ιπποκράτης γεννήθηκε στην Κω το έτος 460 π.Χ., ή «κατά το πρώτο έτος των ογδοηκοστών Ολυμπιακών αγώνων» (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972), και πέθανε σε βαθιά γεράματα περί το 370 π.Χ. Εκ πατρός εθεωρείτο κατ' ευθείαν απόγονος του Ασκληπιού και εκ μητρός του Ηρακλέους.
Ο Ιπποκράτης διακρίνει τα επιπλεγμένα κατάγματα σε τέσσερις κυρίως κατηγορίες:
Θεραπεία
Η μέθοδος «εξωτερικής οστεοσυνθέσεως» του Ιπποκράτους
Πρόκειται για συσκευή συνεχούς εκτάσεως που χρησιμοποιείται στα κατάγματα κνήμης. Δυο δακτύλιοι από μαλακό δέρμα («σφαίραι» κατά την ορολογία του Ιπποκράτη) τοποθετούνται ένας στο ύψος των σφυρών και ένας κάτωθεν του γόνατος.
Συμπεράσματα
Αν κάποιος έχει υπ' όψη του το σύνολο του ιατρικού έργου του Ιπποκράτη, τότε γνωρίζει ότι ο μεγάλος Έλληνας γιατρός είναι και θεμελιωτής της σύγχρονης Τραυματιολογίας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ. Άπαντα (από την σειρά της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας «Οι Έλληνες»). Τόμοι 1, 11, 12. Εκδόσεις «Κάκτος», 1992.
Το έργο του Ιπποκράτους, βασισμένο στην κλινική παρατήρηση, την εμπειρία και τον ορθολογισμό, αποτελεί το θεμέλιο λίθο της επιστημονικής ιατρικής (Ιπποκράτης, Άπαντα, 1992). Οι παρατηρήσεις του σε θέματα Ορθοπεδικής και Τραυματολογίας συνιστούν μια ανεκτίμητη κληρονομιά. Στην «Ιπποκρατική συλλογή» βρίσκουμε περιγραφές και απόψεις που συχνά θα άφηναν έκπληκτο ένα σύγχρονο Ορθοπεδικό (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972).
Το μεγαλύτερο πλήθος των Ορθοπεδικών γνώσεων του Ιπποκράτους συγκεντρώνεται στα βιβλία του «Περί αγμών» και «Περί άρθρων εμβολής». Τέλος το πολύ σύντομο «Μολχικόν», αποτελεί ένα είδος Ορθοπεδικού οδηγού (Χρυσοσπάθης Ι.Γ., 1909).
Ο Ιπποκράτης γνώριζε πολύ καλά το εξάρθρημα του ώμου ως νοσολογική οντότητα. Για το εξάρθρημα αυτό, εκτός από τις μεθόδους ανατάξεως που περιγράφει, εκ των οποίων η μία παραμένει ως και σήμερα κλασσική, είχε παρατηρήσει την τάση του να υποτροπιάζει (καθ' έξιν εξάρθρημα).
Περιέγραψε λοιπόν την πρώτη χειρουργική μέθοδο για την αντιμετώπιση του, με καυτηριασμό κατά τον πρόσθιο χείλος της αρθρώσεως, αφού απέφυγε αγγεία και νεύρα. Ακολούθως ακινητοποιούσε το χέρι για μακρό χρονικό διάστημα περιμένοντας το σχηματισμό ουλής που θα περιόριζε την κίνηση της βραχιονίου κεφαλής (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972).
Περιγράφει την διάσταση της ακρωμιοκλειδικής ως καλοήθη πάθηση που δημιουργεί μόνο παραμόρφωση και ανατάσσει τα εξαρθρήματα της κροταφογναθικής (Le Vay D. 1989).
Για το εξάρθρημα του ισχίου αν και περιγράφει τόσο το πρόσθιο όσο και το οπίσθιο, παραδόξως θεωρεί το πρόσθιο συχνότερο. Ίσως αυτή η αυξημένη συχνότης να ήταν αποτέλεσμα κακώσεων σε αγώνες πάλης (Le Vay D. 1989).
Το εξάρθρημα του γόνατος, όπως το αναφέρει, πρέπει για την ακρίβεια να περιλαμβάνει και το εξάρθρημα της επιγονατίδας. Τόσο για το εξάρθρημα του ισχίου όσο και γι' αυτό της επιγονατίδας περιγράφει μεθόδους ανατάξεως. Ανατάσσει επίσης εξαρθρήματα των φαλαγγοφαλαγγικών με την χρήση ειδικού βοηθήματος, του μοχλίσκου (Le Vay D. 1989). Η ανάταξη πρέπει να γίνεται κατά το δυνατόν συντομότερα. Έτσι γίνεται εύκολα και γρήγορα για τον ιατρό και κατά το δυνατόν ανώδυνα για τον άρρωστο.
Για τη θεραπεία των Ορθοπεδικών παθήσεων, ο Ιπποκράτης εισήγαγε τη χρήση της περίφημης «Ιπποκρατείου σκάλας» καθώς και την Ιπποκρατική τράπεζα (Le Vay D. 1989). Η ανάταξη των καταγμάτων και εξαρθρημάτων γινόταν όπως και σήμερα με τη χρήση των βασικών αρχών, έλξη, μόχλευση, άσκηση πιέσεως και τέλος ακινητοποίηση. Η ακινητοποίηση επιτυγχανόταν με τη χρήση ειδικών επιδέσμων που εμβαπτίζονταν σε ρητίνη και κηρώδη αλοιφή για να σκληρυνθούν. Κατ' αυτή την έννοια αποτελούν προπομπούς του γύψου που χρησιμοποιούμε σήμερα (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972).
Ο Ιπποκράτης περιγράφει τον τρόπο αντιμετώπισης όλων σχεδόν των καταγμάτων του ανθρώπινου σκελετού. Κατά περιοχές μάλιστα κάνει αξιόλογες παρατηρήσεις. Έτσι γνωρίζει τη σημασία της ακινητοποιήσεως του αγκώνα σε θέση κάμψης για τα κατάγματα του αντιβραχίου, γνωρίζει τη σημασία της κνήμης ως στηρικτικού οστού και τη μικρότερη της περόνης, σε κατάγματα της οποίας ο άρρωστος μπορεί σύντομα να στέκεται όρθιος.
Γνωρίζει και αντιμετωπίζει το μετατραυματικό οίδημα, ιδίως σε κακώσεις του άκρου ποδός. Σε κατάγματα της πτέρνας γνωρίζει την πιθανότητα νεκρώσεως του δέρματος, που μπορεί όμως να προκύψει και ως κατάκλιση, από κακή θέση του ασθενούς στο κρεβάτι (Le Vay D. 1989).
Στο «Περί άρθρων» έργο του ο Ιππικράτης αναφέρεται εκτενώς στη σκολίωση καθώς επίσης στην τραυματική και φυματιώδη σπονδυλίτιδα. Αυτή η τελευταία περιγράφεται θαυμάσια και δίδονται πληροφορίες σχετικά με την αιτιολογία της και την σχέση της με άλλες μορφές φυματίωσης. Υπάρχει περιγραφή της κλινικής εικόνας, των ψυχρών αποστημάτων και του σχηματισμού ύβων.
Στο ίδιο κείμενο εμφανίζονται για πρώτη φορά οι όροι κύφωσης και λόρδωσης (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972, Le Vay D. 1989, Pournaropoulos G.C. 1971).
Ο Ιπποκράτης έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις συγγενείς ανωμαλίες και μάλιστα για το συγγενές εξάρθρημα του ισχίου και την ραιβοπποποδία, την οποία θεραπεύει κατά το δυνατόν ταχύτερα με χειρισμούς και ακινητοποίηση με ειδικούς επιδέσμους ή υποδήματα (Hartofilakidis-Garofalidis et al. 1972, Pournaropoulos G.C. 1971).
Είναι γνωστό ότι πρώτος ο Ιπποκράτης ασχολήθηκε με θέματα ιατρικής ηθικής, αφήνοντας μια υπέροχη κληρονομιά στις επόμενες γενιές των ιατρών (Μαρκέτος Σ. 1993). Θα πρέπει όμως να αναφερθεί εδώ, ότι ιδιαίτερα στο «Περί άρθρων», και στο «Περί καταγμάτων» έργα του, υπάρχουν στοιχεία που συμβάλλουν σημαντικά στη διαμόρφωση της Ιπποκρατικής ιατρικής ηθικής.
Το ήθος πρέπει να συμβαδίζει με την τέχνη. Έτσι η χειρουργική και η ορθοπεδική αποκτούν τους κανόνες τους, που αν και έμμεσα, πάντως συχνά και σαφώς εκφράζονται στα «Ορθοπεδικά» βιβλία της Ιπποκρατικής συλλογής.
Αυτό το ήθος επιβάλλει στον ιατρό πλήθος ευθυνών που μέχρι τον Ιπποκράτη όλοι αποποιούνταν, όπως παραδείγματος χάριν την ενασχόληση με ανίατες και συγγενείς παθήσεις από τις οποίες λίγα πράγματα έχει να κερδίσει η φήμη του ιατρού. Αυτό το ήθος είναι εκείνο που για πρώτη φορά επιβάλλει στον ιατρό την αποφυγή του ανώφελου για τον άρρωστο πόνου και που συμπυκνώνεται σε μια σειρά «διδαγμάτων» και «αποδιδαγμάτων» επί των χειρουργικών μεθόδων, που αποσκοπούν στο καλό του αρρώστου (Mitchel M. 1968).
Η έκταση και η αξία του Ορθοπεδικού έργου του Ιπποκράτους έγινε πολύ γρήγορα αντιληπτή (Μαρκέτος Σ. 1993). Έτσι λοιπόν ένα πλήθος ερευνητών Ελλήνων (Φυλακτός Α. 1971, 1983) και ξένων (Le Vay D. 1989) ασχολήθηκε με την μελέτη του και οδηγήθηκε σε πλήθος συμπερασμάτων, πολύτιμων για την εξέλιξη της σύγχρονης Ορθοπεδικής.
Παρ'όλα αυτά, ο μελετητής του Ιπποκρατικού έργου θα διαπιστώσει μια σχετική ασάφεια γύρω από την ταξινόμηση και θεραπεία που ακολούθως προτείνει ο Ιπποκράτης, κατά κατηγορία επιπλεγμένου κατάγματος. Αυτό ακριβώς το θέμα διαπραγματεύεται η παρούσα εργασία. Οι απόψεις του Ιπποκράτη ελήφθησαν από το «Περί αγμών» έργο του και μάλιστα:
α) από τον Ιπποκρατικό κείμενο που παραθέτει ο αρχαιότερος σχολιαστής του Ιπποκράτη, ο Γαληνός, και το οποίο συμπληρώνει με δικές του απόψεις και παρατηρήσεις. Χρησιμοποιήθηκε η πολύτιμη έκδοση Kuhn, (Kuhn C.G. 1829) των Απάντων του Γαληνού.
β) από το Ιπποκρατικό κείμενο που έχει κυκλοφορήσει στη σειρά της αρχαίας Ελληνικής γραμματείας «Οι Έλληνες» σε μετάφραση-σχόλια Β. Μανδηλαρά (Ιπποκράτης, Άπαντα, 1992).
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός των θεραπευτικών μεθόδων που προτείνει κατά κατηγορία κατάγματος, ο Ιπποκράτης έχει πλήθος αναφορών στη θεραπεία και πρόγνωση συγκεκριμένων επιπλεγμένων κακώσεων (π.χ. ποδοκνημικής, μηρού, βραχιονίου κ.ο.κ.), τόσο στο «Περί αγμών» όσο και στο «Περί Άρθρων» έργο του. Η δημοσίευση τους θα καθιστούσε αυτό το άρθρο ιδιαίτερα εκτεταμένο, ώστε θεωρήθηκε σκόπιμο να αποτελέσουν αντικείμενο μιας ειδικής αναφοράς σε επόμενο χρόνο.
Ταξινόμηση των επιπλεγμένων καταγμάτων
α) Κάταγμα με λύση της συνεχείας του δέρματος χωρίς προβολή των κατεαγότων οστικών τμημάτων (Ιπποκράτους «Περί αγμών», κεφ. 24).
β) Κάταγμα με λύση της συνεχείας του δέρματος από την οποία προβάλλουν τα κατεαγότα τμήματα, τα οποία όμως εύκολα ανατάσσονται και δεν αναμένεται απόπτωση νεκρωθέντος οστού ( Ιπ. «Π.Α.», κεφ 24).
γ) Κάταγμα με λύση της συνεχείας του δέρματος, και στο οποίο αναμένεται απόπτωση νεκρωθέντος οστού (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 29).
δ)Επιπλεγμένα κατάγματα όπου είναι αδύνατη η ανάταξη των προβαλλόντων οστικών τμημάτων (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 33)
Η θεραπεία στις δυο πρώτες κατηγορίες είναι κοινή και είναι αυτή που ακολουθείται στα κατάγματα όπου δεν υπάρχει λύση της συνεχείας του δέρματος (Ιό. «Π.Α.», κεφ 26). Το τραύμα επαλείφεται με πισσηρή κηρωτή (η κηρωτή με προσθήκη πίσσας) και στη συνέχεια τοποθετείται επάνω του διπλωμένη γάζα. Τα γειτονικά μόρια επαλείφονται με λεπτή κηρωτή (αλοιφή από κερί για επάλειψη των τραυμάτων).
Οι επίδεσμοι πρέπει να είναι πλατύτεροι απ' ότι συνήθως και ο πρώτος πλατύτερος του τραύματος (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 26). Η επίδεση πρέπει να γίνεται κάπως χαλαρότερη απ' ότι στις περιπτώσεις που δεν υπάρχει τραύμα. Ο επίδεσμος ελέγχεται και ανανεώνεται κάθε τρίτη ημέρα.
Τα σημεία ελέγχου της επιδέσεως είναι τα ίδια με αυτά των κλειστών καταγμάτων (οίδημα, αίσθημα πίεσης κ.ο.κ.) (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 26). Αν η θεραπεία προχωρεί καλά, σε κάθε αλλαγή το οίδημα θα είναι μικρότερο (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 26). Η τοποθέτηση ναρθήκων γίνεται σε δεύτερο χρόνο (Ιπ. «Π.Α.» ,κεφ 26).
Δίαιτα είναι απαραίτητη και μάλιστα αυστηρότερη και πιο παρατεταμένη στις βαρύτερες κακώσεις (Ιπ. «Π.Α.»,κεφ 26). Αν η αρχική αξιολόγηση ότι δεν θα υπάρξει απόπτωση νεκρωθέντος οστού αποδειχθεί εσφαλμένη, δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας, και δεν απαιτείται σημαντική μεταβολή της θεραπείας.
Γίνεται χαλάρωση της επίδεσης (ώστε να μπορεί το πύο να παροχετεύεται) και τακτική ανανέωση της μέχρι αποβολής του οστού (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 28). Συμπτώματα που δείχνουν επικείμενη αποβολή νεκρωθέντων οστών είναι η αυξημένη πυόρροια και η αυξημένη ένταση φλεγμονής στο τραύμα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 28).
Η θεραπεία στην τρίτη κατηγορία διαφοροποιείται (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 28). Η έκταση και η ανάταξη γίνονται κατά τα γνωστά. Οι γάζες όμως που θα χρησιμοποιηθούν πρέπει να είναι διπλές και πλάτους τουλάχιστον μισής πιθαμής.
Το μήκος τους πρέπει να είναι μικρότερο απ' ότι χρειάζεται για να τυλιχθεί μια. Οι γάζες διαποτίζονται με στυφό μαύρο κρασί και τοποθετούνται λοξά πάνω στο τραύμα («επίδεσις σκεπαρνηδόν») και πέριξ αυτού. Δεν πρέπει να ασκηθεί μεγάλη πίεση παρά μόνο όση χρειάζεται για να στερεωθούν οι γάζες.
Ακολούθως τοποθετείται πισσηρή ή κάποιο αιμαστακτικό ή άλλο φάρμακο (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 29). Αν είναι καλοκαίρι, βρέχουμε συχνά τα επιθέματα με κρασί. Αν είναι χειμώνας, χρησιμοποιούμε άφθονο μαλλί προβάτου διαποτισμένο με κρασί και λάδι για την κάλυψη του τραύματος (Ιπ. «Π.Α.»,κεφ 29). Κάτω απ' τον άρρωστο βάζουμε κατσικίσιο δέρμα για να διευκολύνεται η ροή των υγρών εκ του τραύματος (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 29).
Χρειάζεται προσοχή για την αποφυγή κατακλίσεων λόγω της μακροχρόνιας διατηρήσεως της ίδιας
θέσεως (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 29). Η επίδεση των τραυμάτων της κατηγορίας αυτής πρέπει να γίνεται έτσι ώστε τα χείλη του τραύματος κατά το δυνατόν να συμπλησιάζουν και να μην είναι ανεστραμμένα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 32).
Η τέταρτη κατηγορία περιλαμβάνει όπως προείπαμε επιπλεγμένα κατάγματα που δεν μπορούν να αναταχθούν.
Όταν η ανάταξη είναι πολύ δύσκολη, ο Ιπποκράτης συνιστά τη χρησιμοποίηση σιδερένιων εργαλείων, ομοίων προς τους μοχλούς που χρησιμοποιούσαν οι λατόμοι. Αυτά κατασκευάζονται σε διάφορα μεγέθη και εφαρμόζονται κατά την ώρα της εκτάσεως, όπως ακριβώς θα εφαρμοζόταν ένας μοχλός για την μετακίνηση ξύλου ή πέτρας. Η κατασκευή τους πρέπει να γίνεται από πολύ γερό σίδηρο.
Αν το οστούν δεν προσφέρει κατάλληλο σημείο για την εφαρμογή του μοχλού, θα πρέπει να σμιλευτεί. Ο μοχλός πρέπει να χρησιμοποιηθεί την ίδια ή και την επόμενη ημέρα της κακώσεως, αλλά όχι την τρίτη ή πέμπτη ημέρα, διότι θα δημιουργηθεί μεγάλη φλεγμονή, ανεξάρτητα από το αν πέτυχε η ανάταξη ή όχι (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 31).
Αν εμφανιστούν σπασμοί μετά την ανάταξη, η πρόγνωση είναι πολύ βαριά. Μόνη ελπίδα σωτηρίας του αρρώστου είναι να παρεκτοπισθούν εκ νέου τα κατεαγότα τμήματα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 31).
Από την έβδομη ημέρα και εφόσον το τραύμα δεν φλεγμαίνει και ο πάσχων είναι απύρετος, επιτρέπεται πάλι η προσπάθεια ανατάξεως (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 31 .) Αν παρόλα αυτά η ανάταξη αποτύχει, τα οστά θα νεκρωθούν και θα αποπέσουν σε άλλωτη άλλη έκταση.
Τα οστά αποβάλλονται τόσο γρηγορότερα, όσο γρηγορότερη η διαπύηση και όσο ταχύτερη και καλύτερη η σαρκοφυΐα, διότι οι σάρκες που σχηματίζονται κάτω από την τραυματισμένη επιφάνεια απωθούν συνήθως το νεκρωμένο κόκαλο. Η απόπτωση γίνεται σε χρονικό διάστημα σαράντα έως εξήντα ημερών.
Τα πορώδη και μικρότερα οστά αποπίπτουν συντομότερα από τα συμπαγή και μεγαλύτερα (Ιό. «Π.Α.», κεφ. 33). Αφαίρεση οστικού τεμαχίου με πριόνι επιβάλλεται όταν αυτή εξυπηρετεί την επίτευξη ανατάξεως ή αν το κόκκαλο προέχει και τραυματίζει τα μαλακά μόρια (Ιπ. «Π.Α.»,κεφ. 33). Και σ’ αυτήν την κατηγορία η θεραπεία περιλαμβάνει τοποθέτηση γάζας διαποτισμένης με κρασί, όπως κάνουμε στα οστά που πρόκειται να αποβληθούν. Τα ψυχρά επιθέματα πρέπει να αποφεύγονται γιατί μπορεί να προκαλέσουν σπασμούς. Βράχυνση του μέλους σε αυτή την κατηγορία κακώσεων είναι πολύ πιθανή (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 34).
Ο Ιπποκράτης έχει τέλος υπ' όψιν του την πιθανότητα νεκρώσεως μαλακών μορίων συνεπεία κακής εφαρμογής επιδέσμου ή ναρθήκων με κλειστά κατάγματα. Σ' αυτή την περίπτωση η θεραπεία που ακολουθείται είναι σε γενικές γραμμές η ίδια με αυτή των επιπλεγμένων καταγμάτων (Ιπ. «Π.Α.», κεφ. 27).
Σε κάθε δακτύλιο είναι προσαρμοσμένες δυο μικρές δερμάτινες «κοτύλες» μία εκ των έσω και μία εκ των έξω, τοποθετημένες αντιδιαμετρικά οι άνω με τις κάτω. Ο γιατρός πρέπει να έχει τουλάχιστον 3 ζεύγη ράβδων από ευλύγιστο ξύλο κρανιάς, πάχους περί τον ένα δάκτυλο. Σε κάθε ζεύγος αντιδιαμετρικών κοτυλών τοποθετούνται από δυο ράβδοι λυγισμένες.
Καθώς οι ράβδοι τείνουν να εκταθούν, ασκείται έκταση στην εστία του κατάγματος. Αν η συσκευή τοποθετηθεί σωστά, δίνει έκταση σωστή, ομαλή και ευθυγραμμισμένη, χωρίς να προξενεί πόνο και το τραύμα ελέγχεται εύκολα (Ιπ. «Π.Α.», κεφ 30).
Από την ιδιαίτερη όμως μελέτη των απόψεων του για τις επιπλεγμένες κακώσεις, προκύπτει ότι σαφώς εφάρμοζε τους βασικούς θεραπευτικούς χρόνους, που και σήμερα χρησιμοποιούμε: Καθαρισμός, αντισηψία, διατήρηση του τραύματος ανοικτού για παροχέτευση, συχνός έλεγχος, ακινητοποίηση, έντονη ανησυχία για την επερχόμενη φλεγμονή, «εξωτερική οστεοσύνθεση».
Αυτές του τις γνώσεις τις κωδικοποίησε και σύμφωνα με τις εμπειρίες του τις εφάρμοσε σε κάθε μία από τις κατηγορίες κακώσεων που διέκρινε.
Επιβεβαιώνεται τελικά με τον θαυμαστότερο τρόπο η πρωτοπορία του Ιπποκράτη σε ένα χώρο όπου και σήμερα ακόμη η Ιατρική συναντά ανυπέρβλητες δυσκολίες. Και το βάρος της ιατρικής και πολιτιστικής κληρονομιάς γίνεται έντονα αισθητό από εκείνους που θέλουν να θεωρούνται συνεχιστές της παραδόσεώς του.
2. KUHN C.G. (1829): Medicorum Graecorum Opera Quae Exstant. Claudii Galeni Opere Ommnia. Lipsiae.
3. ΜΑΡΚΕΤΟΣ Σ. (1993): Εικονογραφημένη Ιστορία της Ιατρικής. Εκδόσεις «Ζήτα», Αθήνα.
4. ΦΥΛΑΚΤΟΣ Α. (1971): Τα άπαντα του Ιπποκράτους: Περί αγμών. Αθήνα.
5. ΦΥΛΑΚΤΟΣ Α. (1983): Τα άπαντα του Ιπποκράτους: Περί άρθρων. Αθήνα.
6. ΧΡΥΣΟΣΠΑΘΗΣ Ι.Γ. (1909): Η Ορθωτική από των αρχαιοτάτων μέχρι των καθ'ημάς χρόνων. Σύρος.
7. HARTOFILAKIDIS-GAROFALIDIS G., PAPATHANASIOU B.T. (1972) : Orthopaedics in Ancient Greece. Clin. Orthop. 88, 308-312.
8. LE VAY D. (1989): The history of Orthopaedics. The Parthenon Publishing Group Inc.
9. MITCHLER M. (1968): Medical ethics in Hippocratic bone surgery. Bull. Hist. Med. XLII (4), 297-311.
10. POURNAROPOULOS G.C. (1971): Contribution a I' histoire de l' Ortopaedie. Sujects d' Ortopaedie. Athenes 1971.
ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΑ