Γενικά περί των Σπονδύλων και της Σπονδυλικής Στήλης.
Κάθε σπόνδυλος αποτελείται από το σώμα και το σπονδυλικό τόξο, όπου υπάρχουν αρθρικές επιφάνειες για συνάρθρωση μεταξύ τους. Το σύνολο των σπονδύλων με την ενίσχυση των διαφόρων μυών και συνδέσμων απαρτίζει την Σπονδυλική στήλη που έχει σκοπό : (Steindler, 1970):
1. την διατήρηση της όρθιας στάσης του σώματος
2. την υποστήριξη του θωρακικού κλωβού
3. την βάση πρόσφυσης των μυών
4. την προστασία του Νωτιαίου Μυελού μέσα στον νωτιαίο σωλήνα, από μηχανικές κακώσεις, και
5. την απορρόφηση των κραδασμών και κρούσεων, δίκην amortisseur.
Η Αρχιτεκτονική του οστού, συνδέεται στενά με την Οστική Αντοχή. Ποικίλλει δε, με το είδος του οστού, την θέση του στον σκελετό και τα φορτία που εξασκούνται επάνω σ' αυτό.
Περίπου το 80% των σπονδύλων αποτελείται από Σπογγώδες Οστούν, το οποίο έχει δοκιδωτή υφή που σχηματίζεται από οστέινες δοκίδες ή πετάλια διαπλεκόμενα μεταξύ τους. Οι παχύτερες και ισχυρότερες δοκίδες είναι τοποθετημένες, κατά την διεύθυνση της μέγιστης φόρτισης. Απώλεια των σπογγωδών αυτών στοιχείων έχει σαν αποτέλεσμα την απώλεια της οστικής αντοχής, η οποία είναι ανάλογη της απώλειας της Οστικής Μάζας. Το υπόλοιπο 20% είναι Συμπαγές Οστούν και αποτελεί την εξωτερική προστασία. Και τα δύο αυτά είδη συμβάλλουν στην διαμόρφωση της σκελετικής αντοχής που ποικίλλει από οστούν σε οστούν. Ευνόητο είναι ότι το σπογγώδες οστούν είναι πιο ευάλωτο σε βία.

Η υφή και το σχήμα των σπονδύλων αλλοιώνεται από διάφορες καταστάσεις:
α) Οι Εκφυλιστικές Αλλοιώσεις, όπως είναι τα οστεόφυτα, οι πυκνωτικές εξεργασίες και οι κύστεις, που συνοδεύουν την εκφύλιση του σκελετού έχουν σαν αποτέλεσμα, να χάνουν οι σπόνδυλοι την ομοιογενή τους υφή και να παραμορφώνουν το αρμονικό τους σχήμα ανάλογα με τις εξασκούμενες πιέσεις.
β) Μία μεγάλη κατηγορία παθήσεων που επηρεάζει την υφή και το σχήμα των σπονδύλων είναι οι Μεταβολικές Παθήσεις των Οστών και κυρίως η Οστεοπόρωση.
γ) Οι Οστικές Μεταστάσεις προκαλούν πύκνωση ή αραίωση των σπονδυλικών σωμάτων, με την γνωστή εικόνα.
Τέλος, υπάρχουν και άλλες παθήσεις που δεν είναι τόσο συχνές και ξεφεύγουν του παρόντος.
Οι σπόνδυλοι ως γνωστόν, δέχονται εξωτερικές πιέσεις όπως είναι : (α) η συμπίεση, (β) ο εφελκυσμός, και (γ) η συστροφή. Η παραμόρφωση που υφίστανται οι σπόνδυλοι είναι ανάλογη με την εξασκούμενη πίεση, τον τρόπο εφαρμογής της και την αντοχή των σπονδύλων. Έτσι, αν η εξασκούμενη πίεση εφαρμοσθεί στο τόξο έχουμε κάταγμα του τόξου. Αν εφαρμοσθεί στο σώμα, τότε έχουμε κάταγμα του σπονδυλικού σώματος διαφόρων τύπων ( εκρηκτικό, συμπιεστικό, ενδοοστικό ).

Οστεοπορωτικό Σπονδυλικό Κάταγμα (Ο.Σ.Κ.)
Οστεοπορωτικό Σπονδυλικό Κάταγμα Ο.Σ.Κ. (δεύτερο κατά συχνότητα μετά το κάταγμα του ισχίου), εννοούμε το κάταγμα που προκαλείται από ελάχιστη βία στην οποία, το υγιές οστούν φυσιολογικά ανθίσταται, και παρουσιάζει συμπίεση του προσθίου χείλους μεγαλύτερη του 20-25% του αρχικού του ύψους. Σχήμα 1

Παθογένεια και Παθοφυσιολογία του Ο.Σ.Κ.
Πολλοί παράγοντες συμμετέχουν στην Παθογένεια του Ο.Σ.Κ. Όμως τρεις από αυτούς είναι οι πιο κύριοι και επηρεάζουν αποφασιστικά την συχνότητα των καταγμάτων: (α) η πτώση ή φυσικό τραύμα, (β) η δύναμη της κρούσης, και (γ) η αντοχή του οστού.
Η Αντοχή αυτή του Οστού εξαρτάται από την Πυκνότητα, το Σχήμα και την Ποιότητα του. Η συμμετοχή όλων αυτών των παραγόντων ποικίλλει ανάλογα με το κάταγμα, π.χ. τα περισσότερα κατάγματα του ισχίου είναι αποτέλεσμα της πτώσεως, ενώ αντιθέτως για κάταγμα των σπονδύλων η πτώση είναι μάλλον ασυνήθης παράγοντας.
Η Οστική Πυκνότητα, είναι από τους λίγους παράγοντες που μπορούν να μετρηθούν ακριβώς και κατ' επανάληψη. Η σχέση μεταξύ Οστικής Πυκνότητας και Κινδύνου Κατάγματος είναι πολύ καλά καθορισμένη, π.χ. στην Σπονδυλική Στήλη, τον Καρπό, και το Ισχίο, για κάθε μείωση της Οστικής Πυκνότητας κατά 10% αυξάνεται κατά 1.5 - 3 φορές ο κίνδυνος κατάγματος.

Ακτινολογική και Κλινική Ταξινόμηση

Μέχρι σήμερα για τον προσδιορισμό και την αξιολόγηση των σπονδυλικών παραμορφώσεων έχουν γίνει πολλές προτάσεις ( Barnett, Nordin, 1960 - Hurxthal, 1968 - Horsmann, 1976 - Riggs, 1982 ). Όμως η πλέον εύχρηστη και πρακτικά εφαρμόσιμη μέθοδος είναι ο σπονδυλικός δείκτης των Meugnier - Vignon 1978 (Γιατζίδης, Α., Μαγιάσης, Β., και Λυρίτης, Γ., 1991). Σχήμα 2 Τελευταία (Minne και συν., 1988) έχει προταθεί μία νέα μέθοδος εύρεσης του σπονδυλικού δείκτη S.D.I. (Spine Deformity Index) με ηλεκτρονικό υπολογιστή. Όλες οι παραπάνω μέθοδοι βασίζονται κυρίως στη μέτρηση του προσθίου (a), του μέσου (m) και του οπισθίου (p) ύψους του σπονδύλου, και της σχέσης των λόγων μεταξύ τους (a/p, m/p,a/p).

Σχήμα 2

Ήτοι:
1.- Σε σύγκριση με τον φυσιολογικό σπόνδυλο, μία πίεση στη μέση του σώματος δίδει κοίλο ή αμφίκοιλο σχήμα, που χαρακτηρίζεται από ελάττωση του ύψους του κέντρου του σπονδυλικού σώματος σε σχέση προς το πρόσθιο και οπίσθιο ύψος.
2.- Το πρόσθιο γωνιώδες κάταγμα χαρακτηρίζεται από ελάττωση του προσθίου ύψους σε σχέση προς το οπίσθιο.
3.- Το οπίσθιο γωνιώδες κάταγμα είναι σπάνιο στην οστεοπόρωση, και συνήθως εμφανίζεται στις νεοπλασματικές εξεργασίες του σκελετού.
Όλα τα γωνιώδη κατάγματα επιβαρύνουν την θωρακική κύφωση, μεταθέτοντας το κέντρο βάρους ακόμα πιο μπροστά και ως εκ τούτου επιδεινώνουν την παραμόρφωση των άλλων σπονδύλων που δεν έχουν υποστεί κάταγμα, και δυσχεραίνουν σοβαρά την στάση του σώματος, αφορούν δε την ΘΟΜ/ΣΣ.
4.- Στο συμπιεστικό κάταγμα, ελαττώνονται όλα τα ύψη του σπονδύλου
Κλινικά, διακρίνουμε δύο τύπους:
1.- Ο τύπος Ι, περιλαμβάνει σπονδυλικές παραμορφώσεις που επέρχονται αιφνιδίως, σε ηλικία μεγαλύτερη των 70 ετών, και το σπονδυλικό σώμα καθιζάνει σχεδόν πλήρως. Ο πόνος είναι οξύς και διαρκεί 4 - 8 εβδομάδες περίπου.
2.- Ο τύπος ΙΙ, αντίθετα περιλαμβάνει τις παραμορφώσεις που επέρχονται βαθμιαίως, σε άτομα 50-70 ετών.
Παραμόρφωση / κάταγμα θεωρείται όταν οι τιμές της μέτρησης της οστικής πυκνότητας είναι μικρότερες από την τιμή του καταγματικού οδού, του οποίου η τιμή τίθεται αυθαίρετα ( Felsenberg, 1996).
Εξ άλλου πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπ όψιν ότι:
Κάθε σπονδυλικό κάταγμα καταλήγει σε σπονδυλική παραμόρφωση. Αντίθετα, κάθε σπονδυλική παραμόρφωση δεν ανταποκρίνεται υποχρεωτικά σε σπονδυλικό κάταγμα.
Δεν είναι δυνατόν να μετράται η γεωμετρία του σπονδύλου και να θεωρείται ότι υπάρχει κάταγμα επειδή υπάρχει και παραμόρφωση.

Συχνότητα των Οστεοπορωτικών Σπονδυλικών Καταγμάτων.
Όπως αναφέρθηκε πιο πάνω πολλά από τα κατάγματα είναι ασυμπτωματικά, και επειδή οι πόνοι τους αναπτύσσονται ύπουλα και παρερμηνεύονται, η οστεοπόρωση αντιπροσωπεύει μία Σιωπηλή Επιδημική Νόσο.
Οι μελέτες που αφορούν την επιδημιολογία των Ο.Σ.Κ. είναι λίγες. Η συχνότητα εμφάνισης του πρώτου Ο.Σ.Κ. αυξάνει από 0,5 % κατά έτος στην ηλικία 50-54 ετών, σε 3 % σε γυναίκες άνω των 85 ετών (Melton και συν., 1989). Άλλοι (Benger και συν., 1988) αναφέρουν ποσοστό 83 Ο.Σ.Κ. σε 10.000 ηλικιωμένους.
Το Ο.Σ.Κ. (Woolf, 1994) εμφανίζεται σε 2-3 % σε γυναίκες ηλικίας 55-60 ετών, το οποίο αυξάνει σε 20-25% σε γυναίκες ηλικίας 70 ετών και προσβάλει σχεδόν όλες τις γυναίκες στην ηλικία των 80 ετών.
Η συχνότητα ως προς το φύλο ποικίλλει από 4 γυναίκες / 1 άνδρα και κατ άλλους 7 / 1 (Λυρίτης, 1996), και αρχίζουν την εμφάνισή τους με την εμμηνόπαυση.

Διάγνωση - Δ. Δ. των Σπονδυλικών Παραμορφώσεων
Για την διάγνωση και την κλινική αντιμετώπιση των Οστεοπορωτικών αρρώστων, πρέπει να επιβεβαιωθεί η ύπαρξη Ο.Σ.Κ. Πρέπει πρώτα από όλα να διαχωριστούν τα νέα κατάγματα, από την επιδείνωση των προϋπαρχόντων και μετά να γίνει ταξινόμηση. Τούτο απαιτεί σωστό ακτινογραφικό έλεγχο, προτιμώντας τις πλάγιες ακτινογραφίες, με επικέντρωση στο Θ7-Θ8 και Ο2-Ο3, για να μη παρουσιάζονται κατάγματα εκεί που δεν υπάρχουν.
Πρέπει να τονισθεί ότι, τα σπονδυλικά κατάγματα που υπάρχουν στην οστεοπόρωση έχουν ειδικό σχήμα, και πρέπει να διαφοροδιαγιγνώσκονται από άλλες καταστάσεις όπως τραυματικά κατάγματα και παραμορφώσεις που οφείλονται σε άλλες καταστάσεις όπως:
Scheuermann,
πλασμοκύτωμα,
μεταστάσεις,
μεγαλακρία,
παραμένουσα Νωτιαία Χορδή
αιμαγγείωμα, και ειδικότερα η σπονδυλαρθροπάθεια (Felsenberg, 1996).
Όλες οι Σπονδυλικές Παραμορφώσεις δεν είναι αποτέλεσμα οστεοπορωτικών καταγμάτων, διότι πολλαπλές παραμορφώσεις μπορούν να προκληθούν και από την Οστεομαλακία.
Τυπικές γωνιώδεις παραμορφώσεις των σπονδύλων παρουσιάζονται στη νόσο Scheuermann (οστεοχονδρίτιδα των επιφύσεων των σπονδυλικών σωμάτων δηλ. των δευτερευόντων κέντρων οστεοποίησης). Η πάθηση αυτή προκαλεί θωρακική κύφωση και γωνιώδεις παραμορφώσεις αλλά οι επιφυσιακές πλάκες είναι - χαρακτηριστικά - ανώμαλες.
Οι όζοι του Schmorl, είναι επίσης αιτία πολλών σπονδυλικών παραμορφώσεων.
Άλλη αιτία, είναι και οι Οστεολυτικές Μεταστάσεις. Οι παραμορφώσεις αυτές είναι δύσκολο να διαφοροδιαγνωσθούν από την Οστεοπόρωση, συχνά όμως, προκαλούν πλήρη συμπιεστικά κατάγματα και περιλαμβάνουν και το σπονδυλικό τόξο.
Οι Σπονδυλαρθροπάθειες προκαλούν χαρακτηριστική εικόνα της Σπονδυλικής Στήλης λόγω πλαστικής παραμόρφωσης των σπονδύλων.
Τέλος, τυπικά συμπιεστικά κατάγματα μπορούν να προκληθούν και από Μεγάλη Βία ακόμη και σε μη οστεοπορωτικά άτομα.

Κλινική Εικόνα και Συνέπειες του Ο.Σ.Κ. Η συμπτωματολογία των Ο.Σ.Κ. είναι πολύ πτωχή.
Οξέα συμπτώματα εμφανίζονται μόνο στα μισά κατάγματα. Ο πόνος, το κυριότερο σύμπτωμα, συνήθως είναι οξύς και αιφνίδιος και υποχωρεί μετά από 2 -3 μήνες. Σε μερικούς όμως ασθενείς παραμένει, προκαλώντας προβλήματα στην ποιότητα ζωής.
Ο χρόνιος πόνος, που είναι αποτέλεσμα ενός ή περισσοτέρων σπονδυλικών καταγμάτων, επιτείνεται με την όρθια στάση, περιορίζει αποφασιστικά τις καθημερινές ασχολίες και συμβάλλει στην απώλεια της κινητικότητας.
Η γωνίωση των σπονδυλικών σωμάτων συχνά πιέζει τα μεσοπλεύρια νεύρα με αποτέλεσμα την μεσοπλεύρια νευραλγία. Τα πολλαπλά κατάγματα των σπονδύλων έχουν σαν αποτέλεσμα την απώλεια ύψους και την κύφωση, που με την επιδείνωση τους αυξάνουν δευτεροπαθώς την δυσκαμψία. Ο ασθενής αιτιάται για δύσκαμπτο και επώδυνο αυχένα, που επιδεινώνεται με την προσπάθεια υπερεκτάσεως του. Σε σοβαρές, μάλιστα, περιπτώσεις το πηγούνι παραμένει μόνιμα σε επαφή με το θώρακα. Ο περιορισμός, εξ άλλου, του θωρακικού χώρου επιφέρει αναπνευστική ανεπάρκεια, που οδηγεί σε άσθμα, βρογχίτιδα ή και εμφύσημα, ενώ ο περιορισμός του κοιλιακού χώρου προκαλεί οισοφαγοκήλη και ανάρροια.

Συμπέρασμα
Τα σπονδυλικά κατάγματα και οι παραμορφώσεις των σπονδυλικών σωμάτων έχουν πολλές αιτίες γι' αυτό η διάγνωση τους καθώς και η διαφορική τους διάγνωση απαιτούν ακτινολογική εμπειρία στην περιοχή αυτή. Πρέπει να τονισθεί επίσης ότι η πλημμελής μέτρηση της γεωμετρίας οδηγεί στην υπερεκτίμηση της συχνότητας της σπονδυλικής Οστεοπόρωσης.

Βιβλιογραφία
1. Γιατζίδης, Α., Μαγιάσης, Β., και Λυρίτης, Γ., Μέτρηση του Σπονδυλικού Δείκτη με Χρήση Ηλεκτρονικού Υπολογιστή (S.D.I.). Οστούν Τομ. 2 Τεύχ. 1, σελ 30-39, 1991
2. Center, J. and Eisman, J. (1997) The Epidemiology and Pathogenesis of Osteoporosis: Clinical endocrinology and metabolism. Bailliere Tindall. pp.23-62
3. Eastell, R και συν., Classification of Vertebral Fractures. J of Bone and Min Research 6:207-213, 1991
4. Felsenberg, D., Differential Diagnosis of Osteoporotic Fractures. Universitδtsklinikum Benjamin Franklin, Freie Universitδt Berlin 1996
5. Felsenberg, D., Differential Diagnosis of Spinal Fractures in Osteoporosis. Universitδtsklinikum Benjamin Franklin, Freie Universitδt Berlin 1996
6. Health Council of Osteoporosis, Osteoporotic Fracture: A Slide Atlas.
7. Λυρίτης, Γ., Σχεδιασμός Θεραπείας του Οστεοπορωτικού Κατάγματος. Οστούν, Τομ. 3 Τεύχ. 2-3, σελ. 66-71, 1992 8. Λυρίτης, Γ., Οστεοπόρωση, Αθήνα 1996
9. Melton LJ και συν., Epidemiology of vertebral fractures in women. Am J Epidem. 129:1000-1011,1989
10. Steindler, A., Kinesiology of the Human Body. Charles C Thomas, 1970
11. Woolf, Anthony D., Osteoporosis, 1994 p.23